28 Ocak 2011 Cuma

ÖZDEMİR ASAF

YAŞAMAK ÖLMEK-ETİKA-104

Ne kadar çok olursa o kadar ölmek kolay.
Ne kadar ölmek olursa o kadar saymak kolay.
Ne kadar saymak olursa o kadar bilmek kolay.
Ne kadar bilmek olursa o kadar anlamak kolay.
Ne kadar anlamak olursa o kadar unutmak kolay.
Ne kadar unutmak olursa, o kadar yaşamak kolay.

Bunun için o kadar zor
Kolay yaşamak.




Sahi, otuz yıl mı olmuş? Sanki yazdıkları dünkü kadar taze...

Gülda



Gülda

20 Ocak 2011 Perşembe

Franny ve Zooey - J.D. Salinger


Ağustos 2009’da Salinger’in “modern zamanların başyapıtı” olarak adlandırılan Çavdar Tarlasında Çocuklar adlı romanını okuduğumda gelen yorumlarda, Franny ve Zooey’i de okuma listeme almam konusunda tavsiyeler vardı.

Bazen bir yerde okuduğum bir söz, bir yorum, dinlediğim bir şarkının bana sunduğu bir kitap okuma listesindeki kitapların önüne geçiveriyor. Ayrıca ben bazı kitapları okuyabilmek için doğru zamanın olması gerektiğine inanıyorum. Çok hareketli, zamanın bir adım önünde gittiğim bir dönemse ağır tempolu bir kitabı, beni dibe çekeceği endişesiyle, okumak istemiyorum. Ya da hayattan beklentilerimi belli sınırların üzerine çıkartamadığım dinginlik dönemlerinde, normal ruh halimde okuduğumda daha çok zevk alabileceğim komik, sürükleyici bir kitabı okumak istemiyorum.

İşte tüm bu süreçleri atlatıp da Franny ve Zooey’i okumam bir buçuk yılımı aldı.
Franny ve Zooey, Salinger’in birkaç kitabına konu olmuş Glass ailesinin 20’li yaşlarındaki en küçük iki çocuğu.

Kitap olarak 1961 yılında yayınlanmış. Franny ve Zooey adlı iki ayrı bölümde anlatılan romanın Franny bölümü Ocak 1955’te, Zooey bölümü ise Mayıs 1957’de New Yorker dergisinde yayınlanmış.

1955 yılında geçen kitabın ilk bölümünde Franny’nin, adı belirtilmeyen bir üniversitede okuyan sevgilisi Lane’i ziyareti anlatılmaktadır.

Franny ve Lane gidecekleri Yale maçı öncesinde Sickler’in Yeri adlı, şehir kolejindeki entelektüel öğrencilerin gittiği bir lokantada otururlar.

Lane, Franny’ye Flaubert ile ilgili hazırladığı ödevi göstermek ister. Ama Franny ödevle hiç ilgilenmez, sanki kendi zihninin derinliklerinde bir serüvene çıkmıştır ve Lane ona çok uzaktır. Sürekli hayatı üniversite okumanın önemli olup olmadığını sorgulamaktadır.

Franny akıllı ve güzel bir kızdır. Lane, o gün Franny’yi olduğundan daha dalgın görür ve belki de bunun sebebinin, ona henüz onu ne kadar sevdiğini söylememiş olmasından kaynaklandığını düşünür.

Ama gerçekte sebep bu değildir. Gerçekte sebep Franny’nin koltuğunun altında gezdirdiği bir kitaptır. Kitapta, bir Rus köylüsünün Mukaddes kitapta geçen “durmadan dua edin” diyen İsa’nın sözünden yola çıkarak kendisine bu sözün anlamını öğretebilecek bir hacının izine düşerek Rusya’yı dolaşması anlatılmaktadır.
En sonunda aradığı Hacıyı bularak “durmadan dua etmenin” anlamını kavrayan köylünün kendisi de bir Hacı olarak gezilerine devam eder. Durmadan dua etmenin Zen felsefesi ile benzerliği vurgulanmaktadır. Yani dua etmeyi içselleştirerek doğal bir eylem haline getirmek ve bu yolla tümden aydınlanmayı ifade eder.

Franny, çevresindeki herkesin bencil, egoist tavırlarından sıkıldığı ve o insanlar gibi olmak istemediğinden Tiyatro Bölümü’nden ayrıldığını anlatır. Çünkü herkes
alkış peşindedir ve alkışı elde etmek için kimse kimsenin göz yaşına bakmaz.

Franny düşüncelerinin yoğunluğunun baskısına dayanamaz ve bayılır. Lane sevgilisinin başından ayrılmaz. Franny ayıldıktan sonra Lane bir taksiye atlar ve maça gider.

Kitabın ikinci bölümünde Zooey banyoda küvetin içinde uzanmış, ağabeyi Buddy’nin yazdığı ve okunmaktan dolayı sararmış, yıpranmış mektubu bir kere daha okumaktadır.
Banyo keyfi, annesi Bessie’nin banyoya girmesi ile bölünür.

Bessie kızı Franny’nin durumundan hiç hoşnut değildir ve bu konuda Zooey’nin yardımını ister.

Franny’nin elinde gezdirdiği kitabı okul kütüphanesinden aldığını sanmaktadır, Zooey ise o kitabın ve ondan önceki cildini intihar eden ağabeyi Seymour’ın odasındaki masanın üzerinde yıllarca gördüğünü söyler.

Bessie güçlü bir kadındır, ama Franny’yi bu bunalımdan kurtarmak için Zooey’nin tiyatrocu kimliğine, Franny ile arasındaki ilişkinin derinliğine dayanarak ikna gücüne ihtiyaç duyduğunu belirtir.

Zooey oldukça yakışıklı, bugünün deyimiyle metroseksüel bir delikanlıdır. Televizyonda aktörlük yapmaktadır.

Franny’yi kurtarmak için annesiyle işbirliği yapmayı kabul eder. Banyodan çıkar ve salonda kedisi Bloomberg ile oynayan Franny’nin yanına gider. Uzun bir süre kitaptan konuşurlar.

Kitabın sonunda Zooey, Franny’yi ağabeyi Buddy’nin taklidini yaparak arar. Franny telefon görüşmeleri sırasında telefonun diğer ucunda Zooey olduğunu anlar. Zooey’nin söyledikleri ile aradığı aydınlanmaya kavuştuğunu düşünerek uykuya dalar.

Yukarda da belirttiğim gibi Glass ailesi, Salinger’in bazı kitaplarına konu olmuş; Yükseltin Tavan Kirişini, Ustalar ve Seymour: Bir Giriş, Muz Balığı İçin Mükemmel Bir Gün, Seymour: Bir Giriş.

Glass ailesi, Les ve Bessie Glass ile 7 çocuklarından oluşmaktadır. Les Yahudi, Bessie ise İrlandalı’dır ve her ikisi de uluslar arası üne sahip müzikal oyuncularıdır. Çocukların en büyüğü Seymour karısıyla Florida’da tatil yaparken intihar etmişti. Yaşasaydı, 1955’te 37 yaşında olacaktı. İkinci çocuk Buddy, New York Eyaleti’nin kuzeyinde bir kız kolejinde misafir yazar olarak görev almaktaydı. Gözde bir kayak merkezine 500 metre kadar uzaklıkta gayet iptidai şartlara sahip bir evde tek başına yaşıyordu. Üçüncü çocuk olan Boo Boo, evli ve iki çocuk annesi idi. Olayın geçtiği Kasım 19552te eşi ve çocukları ile Avrupa’da seyahatteydi. Boo Boo’dan sonra yaşça Walt ve Walker adlı ikizler geliyordu. İşgal ordusu ile Japonya’ya giden Walt, on yıl önce bir patlama sonucu ölmüştü. Walker ise Katolik papazı olmuştu ve 1955 Kasımında Ecuador’da bir Cizvit konferansında bulunuyordu.

Glass ailesi egolarını aşmış, masa başı felsefik sohbetleri ile farklı bir aile yapısına sahip, birbirleriyle ilişkilerinde oldukça rahat davranışlar sergiliyorlardı. Zooey ve Bessie Glass’ın kitaptaki diyaloglarında da bu rahatlığı net bir şekilde hissedebiliyorsunuz. Zooey annesiyle tamamen bir arkadaşına hitap eder gibi konuşuyor. Bu sebeple de Salinger’in Çavdar Tarlasında Çocuklar romanında kullandığı argo dil nedeniyle bir dönem yasaklı kitaplar arasına girmesi gibi tepki topluyor.

Glass ailesinin çocukları televizyondaki Akıllı Bir Çocuk programına katılmışlardı ve kardeşlerin en büyüğü Seymour hep örnek gösterilen bir çocuk olmuştu. Seymour’dan sonra ise Zooey almanakvari bilgisiyle sivriliyordu.



Salinger’in insan betimlemeleri çok doğal. Kısa ama net anlatımlar kullanarak, gözünüzün önünde canlandırmanızı, hatta karakterleri, kitabı okurken bulunduğunuz yerde ağırlamanızı kaçınılmaz kılıyor.

Bakın Bessie Glass’ı nasıl tasvir etmiş;

“Her zamanki ev kılığındaydı – ve bir yazar olan, dolayısıyla da, Kafka çapında bir yazarın bize söylediği gibi, hoş bir adam olmayan oğlu Buddy’nin vefat ön ilanı diye adlandırdığı kılıktaydı. Bu kıyafet, geceyarısı mavisi eski-püskü bir Japon kimonosundan oluşmaktaydı esas olarak. Bayan Glass hemen hemen şaşmaz bir biçimde, apartmanın içinde gün boyu bunu giyerdi. Bir muammayı andıran biçimde katları olan kimono, koyu bir sigara tiryakisi ile amatör bir tamircinin alet-edevatı için depo işlevini de görüyordu: kalça kısmına eklenmiş iki devasa cepte genellikle iki-üç paket sigara, birkaç mukavva otel kibriti, bir tornavida, arka ucu çatallı bir çekiç, bir zamanlar oğullarından birine ait olan bir Yavrukurt çakısı ve emaye birkaç musluk başının yanı sıra yığınla vida, çivi, menteşe ve bilyalı karyola tekerleklerinden oluşan bir takım bulunurdu – ki, bütün bunlar, Bayan Glass’ın, geniş apartman dairesinin içinde dolaşıp dururken hafifçe tangırdamasına yol açardı.”

Kişisel fikrim, bu romanın bir tiyatro oyununa uygulanmasının çok uygun olduğudur. Ben kitabı okurken, kendimi bir tiyatro oyunu izler gibi hissettim. Kitapta sadece 4 kişi var. Diğer kişilerin adları geçiyor ama bilfiil yer almıyorlar. Karakterlerin anlatımı, diyaloglar tiyatro için biçilmiş kaftan.

Şimdi Glass ailesinin diğer hikâyelerini de merak ettim desem, ama elimde de bir sürü okuyacak kitabımın olduğunu söylesem?

Ben nereye gidersem, güneş de oraya gelir dostum. Syf.96

Peyman

15 Ocak 2011 Cumartesi

Agota Kristof - "Büyük Defter, Kanıt, Üçüncü Yalan"

Yoksa Siz Hâlâ Agota Kristof Okumadınız mı?





Yıl 1989, aylak aylak dolaşabildiğim günler. Dergiyi alıp Moda Sineması’nın kafesinde okumaya başlıyorum. İlk okuduğum yazı “Büyük Defter” hakkında.“Yoksa Siz Hâlâ Agota Kristof Okumadınız mı?” şeklinde bir eleştiri kalıyor aklımda. Mahcup oluyorum, canımı acıtıyor. “Okumadım! Tanımıyorum! Bu yüzden bu dergiyi alıp yeni yazarlarla tanışmaya çalışıyorum!” diye hırçınlaşıyorum. Aşağı inip Cumhuriyet Kitap Kulübü’nden Büyük Defter’i satın alıyorum.

Günlerce arkadaşlarımla birbirimize parmak göstererek bu cümleyi tekrar ediyoruz: “Hâlâ okumadınız mı?” Hemen okuyorum, daktiloda roman hakkında iki sayfalık bir yazı hazırlıyorum. Kitabın, altı çizilmemiş tek satırı kalmamış. Yazıyı “Okudum!” diye bitiriyorum. Ödevimi teslim ediyorum. Kitabı “kaybetmeyeceklerim” arasına yerleştiriyorum.

Yıl 2011, aylaklık ederek mutluluk dolduğum saatler... Okuma zevkine, yazdığı öykülere, kalbine hayranlık duyduğum biri, küçük bir deftere notlar almış. Bana dönüyor: “Sana, Agota Kristof’ u önermek isterim,” diyor. “Büyük Defter”, “Kanıt”, "Üçüncü Yalan" Yapı Kredi Yayınları tarafından üçü bir arada tekrar yayımlamış, yeni haberim oluyor. “Bilmiyordum! Utanıyorum! İçimi heyecan kaplıyor.” Sabah ilk iş kitabı alıyorum.

On gündür bu üçleme ile doluyum. Aklımdan çıkmıyor, zihnim, kalbim allak bullak. Billur “Sana neden bu kitabı önerdi, biliyorsun değil mi?” diye sorunca, gülüyorum.
Öneri sahibinin zekâsına, öngörüsüne de hayranlık duyuyorum. O küçük defterde yazılı diğer notlara bir saatliğine dokunabilmek istiyorum.



Billur’a bu üçleme “Beni darmadağın, lime lime etti,” diyorum. “Anlıyorum!” diyor, bana parmak göstererek; “Özünü bul, özünü sakla.” diyor. Deniyorum.

Yıllar önce Büyük Defter’i okuduğumda kendi serüvenimin çok başındaydım. Yepyeni bir şehirde tekilliği öğrenmeye çalışıyordum. Büyük Defter’den çok etkilenmiştim. Küçük ikizlerin hayatta kalma talimlerini takip etmek çok güçtü. Romanın finali öylesine vurucu idi ki, 90lı yıllarda devam kitapları olan Kanıt ve Üçüncü Yalan’a elimi dâhi sürmek istememiştim. O küçük ikizler orada kalmalıydı.

Demek vakti şimdi imiş! Bitirene kadar bilmiyordum.

Büyük Defter:


Roman isimleri hiç söylenmeyen küçük ikizlerin Büyük Şehir’den taşraya götürülmesi ile başlıyor. Anne çocuklarını, anneanneye emanet etmek zorunda. Büyük şehir korunmasız, bombalar patlıyor, savaş tüm hızı ile sürüyor. Babaları altı aydır cephede.

Anneanne küçük şehrin bitiminde, sınıra çok yakın bir evde oturuyor. İnsanlıktan uzaklaşılmış zamanlar.

İkizler kendilerini bedensel ve zihinsel olarak eğitmeye başlıyor. Ellerinde sadece Kutsal Kitap ve babalarından kalan sözlük var.

Komposizyonlar yazıp birbirlerine okuyorlar. Yazdıkları “iyi değil” ise yakıp, “iyi” ise Büyük Defter’e temize çekiyorlar.

“İyi” ve “iyi değil” için çok basit kuralımız var: Kompozisyon “gerçek” olmalı. Olanı yazmalıyız, gördüğümüzü, duyduğumuzu, yaptığımızı.

Örneğin “Anneanne bir Cadı’ya benziyor yazmak yasak ama “insanlar Anneanne’ye Cadı diyor” yazmak serbest.
…

Aynı ölçüde “Posta iyi” diye yazamayız, bu gerçek değil; çünkü Posta bizim bilmediğimiz kötülükleri yapabilecek biri belki. Bu yüzden yalnızca “Posta bize battaniye veriyor” yazıyoruz.

“Çok ceviz yiyoruz” yazabiliriz; ama “ceviz severiz” yazamayız, çünkü “sevmek” kesin bir sözcük değil, belirginlikten ve nesnellikten uzak. “Ceviz sevmek” ile “Anneannemizi sevmek” aynı şeyi ifade edemez. Birinci cümle ağızdaki hoş tadı belirtir, ikincisi duyguyu.
(sy.31)

Romanın dili çok sade. Metni çok sert, keskin. Acımak, sevmek, özlemek, korkmak, nefret gibi "soyut" sözcükler yazıda hiç yer almıyor. Sadece "somut" olaylar anlatılıyor. Çok basit bir dille tüm duyular harekete geçiyor.

Romanda, yer adları ya da bir tarih belirtilmiyor. İkizler, iyilik ya da kötülüğü kişiselleştirmiyor. Etik bir terazisi yok. Dolayısı ile olayların zemini çok hareketli.

İkizler, iyi olmak istemiyorlar. Kendilerince oluşturdukları bir Kutsal Kitap’ın emirlerine uyuyorlar. Körlük, sağırlık, açlık, işkence alıştırmaları yapıp, yeri geldiğinde başkalarına yardım ediyorlar. Savaşmaktan kaçan bir askere battaniye ve yiyecek bulup, tek istediği sevilmek olan Tavşandudak denen bir kıza –ki kız çok çirkin, ayrıca hırsız, ayrıca onlardan nefret ettiğini haykırıyor- yardım etmek için Papaz Efendi’ye şantaj yapabiliyorlar. Tehlikeli tipler… Kitapevi’nin sahibi onlardan nefret ediyor.

Papaz’ın hizmetçisi genç kız, onlarla ilgileniyor. Bir anne gibi davranıp onları yıkıyıp temizliyor, reçelli ekmek veriyor. Ancak aynı kız; savaş esirlerine ekmeğini verir gibi yapıp, alay edince Büyük Defter’in cezalarından biri ile karşı karşıya geliyor.

Yabancı subay, gramofon, kemik çukurundan gelen dayanılmaz koku savaşın İkinci Dünya Savaşı olduğunu anlatıyor.

“Tekrarlanmaktan sözcükler anlamlarını yitiriyor, içerdikleri acı da dinmeye başlıyor.” (sy.25)


Kanıt:

Yirmi bir yıl sonra öğrendim. Kalan Lucas ve giden Claus imiş. Lucas Büyük Defter’in sayfalarına yazmak zorunda. Defteri Claus geri döndüğünde ona verecek. Kitapevinden bir tomar kareli kâğıt, kurşun kalem ve kalın bir defter almaya devam ediyor. Kitapevinin sahibi Victor onu Peter ile tanıştırıyor. Savaş bitmiş. Devrim kazanılmış ama her şey yasak.

Devlet işleri kiliseden ayrıldığı için Papaz insanların verdikleri ile yaşamak zorunda, yaşlı. Lucas ona yardım ediyor. Lucas’ın hayatına Yasmine ve yeni doğmuş, sakat Mathias girdiğinde felaketler ve acılar dinmiyor. Mathias, kambur, güçlükle yürüyebiliyor, diğerlerinden çok farklı ama Lucas’ın her şeyi. Claus’suz yaşayabilmesinin tek sebebi.

Lucas Mathias’a daha iyi kitaplar bulabilmeyi denediğinde savaş suçlusu olarak idam edilen ve savaş sonrası itibarı iade edilen Thomas’ın eşi Clara ile tanışıyor. Lucas, Clara’yı annesine benzetiyor.

Lucas, Anneanne’nin evini satıp kitapevinin bulunduğu binayı satın alıyor. Lucas ve Mathias burada Mahtias’ın annesi Yasmine ve Claus’u bekliyor. Lucas beyaz etiketinde “Mathias’ın Defteri” yazılı mavi defteri karıştırdığında boş sayfalarla karşılaşıyor. Defterin bazı sayfaları yırtılmış.

…

Uykusuzluk çeken adam Lucas’a “Acılar diniyor, anılar köreliyor.” diyor. Ekliyor:

“Diniyor, köreliyor dedim ama kayboluyor” demedim. (sy.214)


Üçüncü Yalan:

Önce geri dönüp dönüp Kanıt’ın bazı sayfalarını tekrar okuyorum. Kitabı elimden bırakamıyorum. Yeni bir yalana hazırım. Değilim!

“Ben yazdıklarınızın gerçek şeyler mi yoksa hayali şeyler mi olduğunu merak ediyorum.

Ona gerçek hikâyeler yazmak istediğimi söylüyorum, ama bir an geliyor, hikâye gerçekliği yüzünden katlanılmaz oluyor, bunun üzerine hikâyeyi değiştirmek zorunda kalıyorum. Kendi hikâyemi anlatmak istediğimi söylüyorum ona, ama yapamıyorum, cesaretim yok, hikâyem çok canımı acıtıyor. Bunun üzerine her şeyi güzelleştiriyorum, olayları oldukları gibi değil, olmasını istediğim gibi anlatıyorum.
…

Bir kitap ne kadar hüzünlü olursa olsun bir hayat kadar hüzünlü olamaz.”
(sy.267)

Diğerinin adı Claus değil Klaus imiş! Klaus Lucas müstear (takma) adı ile şiirler yazıyormuş. Bahsedilen Büyük Şehir, Budapeşte imiş. Çünkü Sarah “Gül Tepesi” semtinde oturuyormuş. Bunun mukabilinde her şey birbirine giriyor...

Üçlemenin özünü saklıyorum. Olmasını istediğim gibi yapmadığı için Agota Kristof’a, öneriyi yapan kişiye kızgınım. Kayboldum. Çok acı(t)masız yazar(lar) tarafından ele geçirilmiş durumdayım.

Önce sakinleyip, hemen ardından sürek avına katılıp tekrar üçlemeyi okuyacağım. Bu sefer, "ne olduğunu merak etmekten" öte, Agota Kristof’un nasıl bu kadar iyi kurgulayabildiğini, “gerçek-gerçek”, “yalan-gerçek”, “kurmaca-gerçek/yalan” söylemi ile bu kadar iyi başa çıkmasını, “iyi roman” ile "kötü roman” arasındaki farkın izini süreceğim. Bir dahaki sefer canım çok yanmayacak. Yanmamalı! Yazarın da dediği gibi;


“Tekrarlanmaktan sözcükler anlamlarını yitiriyor, içerdikleri acı da dinmeye başlıyor.” (sy.25)

Biliyorum dinecek ama kaybolmayacak!



Gülda


İlginizi Çekebilir

Related Posts with Thumbnails